Dochodzenie zadośćuczynienia na podstawie art. 445 Kodeksu cywilnego oraz art. 448 Kodeksu cywilnego

Dochodzenie zadośćuczynienia na podstawie art. 445 Kodeksu cywilnego oraz art. 448 Kodeksu cywilnego

Jeżeli zostało naruszone twoje dobro osobiste takie jak zdrowie, wolność lub integralność seksualna, to przysługuje Tobie możliwość dochodzenia zadośćuczynienia na podstawie art. 445 Kodeksu cywilnego lub art. 448 Kodeksu cywilnego. Wiąże się to z określonymi konsekwencjami, o których osoba ubiegająca się o zadośćuczynienie nie wie, a które mogą mieć istotny wpływ na jego zasądzenie.

Przed rokiem 1996 art. 445 Kodeksu cywilnego był jedyną podstawą prawną, na podstawie której można było zasądzić zadośćuczynienie. Niemniej, po rozszerzeniu treści art. 448 Kodeksu cywilnego, są to dwie równolegle możliwe do zastosowania podstawy prawne w celu dochodzenia zadośćuczynienia – w zależności od danego przypadku naruszenia dobra osobistego.

Zadośćuczynienie jest zasądzane w przypadku powstania tzw. krzywdy – szkody niemajątkowej. Jest czym innym niż odszkodowanie, które przyznawane jest w przypadku powstania szkody majątkowej. W doktrynie zwraca się uwagę na trzy funkcje zadośćuczynienia:

  1. kompensacyjna;

  2. represyjna;

  3. prewencyjno-wychowawcza.

Celem zadośćuczynienia jest wynagrodzenie cierpień, jakich doznał pokrzywdzony. Jest to emanacją jego kompensacyjności. Problematycznym zagadnieniem jest sposób oszacowania zadośćuczynienia. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2004 r., sygn. II CK 531/03, wysokość zadośćuczynienia winna być w pierwszym rzędzie uwarunkowana czasem trwania cierpienia oraz jego intensywnością. Zgodnie z represyjną funkcją zadośćuczynienia, winna ona być sankcją za popełniony czyn oraz wywołane krzywdy. Natomiast ostatnia funkcja – prewencyjno-wychowawcza – ma na celu potępienie sprawcy w społeczeństwie oraz piętnowanie zachowań powodujących powstanie krzywd.

W odniesieniu do uwzględniania i ustalania wysokości zadośćuczynienia, orzecznictwo oraz doktryna wskazują, że brane powinny być następujące okoliczności: i) określenie rozmiaru krzywdy i przyznanie takiego zadośćuczynienia, które jest jak najadekwatniejsze do doznanych cierpień i krzywd; ii) rodzaj naruszonego dobra; iii) kwota zadośćuczynienia powinna być adekwatna do stanu majątkowego sprawcy, im sprawca bogatszy, tym może być ona wyższa; iv) nastawienie sprawcy do czynu (stopień jego zawinienia); v) zasądzenie zadośćuczynienia powinno realizować poczucie społecznej sprawiedliwości; vi) przyznane zadośćuczynienie powinno umożliwić pokrzywdzonemu odczucie satysfakcji i zniwelować powstałą krzywdę; vii) wysokość zadośćuczynienia powinna opierać się na obiektywnych kryteriach takich jak rodzaj oraz stopień dolegliwości, czas leczenia, środki wykorzystane podczas leczenia; viii) uwzględnienie cech pokrzywdzonego, np. wiek. Podnosi się, iż krzywda wyrządzona młodszej osobie, a szczególnie dziecku, wywołuje silniejsze negatywne odczucia niż osobie dorosłej.

Wracając do relacji pomiędzy art. 448 Kodeksu cywilnego oraz art. 445 Kodeksu cywilnego, wskazać można trzy podstawowe różnice.

Jeżeli celem naprawienia wyrządzonej krzywdy byłoby zasądzenie sumy pieniężnej na cel społeczny, to możliwość taką przewiduje jedynie art. 448 Kodeksu cywilnego.

Kolejno, i co jest bardzo istotne, kluczowy jest zakres naruszonych dóbr osobistych. Otóż w przypadku, gdy dochodzi do naruszenia każdego dobra osobistego, pokrzywdzony może skorzystać i powoływać się na art. 448 Kodeksu cywilnego. Przepis ten ma charakter ogólny. Natomiast art. 445 Kodeksu cywilnego przewiduje przyznanie zadośćuczynienia tylko za naruszenie: zdrowia, wolności oraz integralności seksualnej. Są to szczególnie chronione dobra osobiste, które gdy zostaną naruszone, można żądać ich zadośćuczynienia i na podstawie art. 445 Kodeksu cywilnego, jak i art. 448 Kodeksu cywilnego. Ważne – w doktrynie przyjmuje się, że zadośćuczynienie zasądzone na podstawie art. 445 Kodeksu cywilnego może być zasądzone bez względu na odpowiedzialność sprawcy szkody (zasada słuszności, zasada ryzyka, zasada winy). Natomiast przy art. 448 Kodeksu cywilnego, należy ustalić winę sprawcy, co z procesowego punktu widzenia jest trudniejsze.

Finalnie, art. 448 Kodeksu cywilnego ma na tyle szeroki charakter, że zadośćuczynienie na tej podstawie może być przyznane zarówno osobie fizycznej oraz osobie prawnej. W przypadku naruszenia dóbr osobistych chronionych art. 445 Kodeksu cywilnego, podmiotem domagającym się rekompensaty swoich krzywd może być tylko osoba fizyczna.

Przemysław Rogiński