Podstawowe informacje o skardze indywidualnej do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu [Trybunał albo ETPC] jest europejskim organem sądownictwa międzynarodowego, który został powołany na mocy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka [Konwencja albo EKPC] z 1950 r. do badania skarg międzypaństwowych (art. 33) i indywidualnych (art. 34) oraz wydawania opinii doradczych (art. 47).

Skargi indywidualne mogą wnosić osoby, grupy jednostek i organizacje pozarządowe (ratione personae) podlegające jurysdykcji państw, które ratyfikowały Konwencję (47 państw). Podmioty te mogą zarzucić naruszenia praw zawartych w Konwencji lub jej Protokołach. Rzeczpospolita Polska ratyfikowała EKPC w dniu 19 stycznia 1993 r., ale  skargi przeciwko niej można składać na naruszenia praw człowieka, które nastąpiły po 1 maja 1993 r.

Skarżyć można jedynie działania lub zaniechania organów władzy publicznej, tj. sądów, administracji państwowej, samorządowej, itd. Tym samym Trybunał nie rozpatrzy skargi na działania osób prywatnych lub osób prawnych (przedsiębiorstw, spółek) – chyba, że wykonują one zadania zlecone przez organy państwowe (władza publiczna).

Prawo do składania skarg do Trybunału posiadają osoby fizyczne oraz osoby prawne (przedsiębiorstwa, spółki, organizacje pozarządowe). Zaznaczyć należy, że skarżący musi uważać się osobiście i bezpośrednio za ofiarę naruszenia EKPC, tj. nie można wnieść skargi za kogoś, ani w interesie ogólnym jako actio popularis. Trybunał rozpoznaje skargi bez pobierania opłat sądowych.

EKPC chroni w szczególności następujące prawa i wolności:  

  • prawo do życia;
  • zakaz tortur oraz nieludzkiego lub poniżającego traktowania i karania;
  • prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego;
  • prawo do odszkodowania za niesłuszne zatrzymanie, aresztowanie i skazanie;
  • prawo do rzetelnego procesu sądowego w sprawach cywilnych i karnych;
  • prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego;
  • prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania;
 
  • prawo do wolności wyrażania opinii;
  • prawo do wolności zrzeszania się i stowarzyszania się;
  • prawo do skutecznego środka odwoławczego;
  • prawo do poszanowania mienia;
  • prawo do nauki;
  • prawo do głosowania i kandydowania w wyborach;
  • prawo do swobodnego poruszania się.

Podstawowe kryteria dopuszczalności skargi

(wymogi, od których uzależnia się czy Trybunał rozpatrzy merytorycznie skargę)

Materialny (merytoryczny) zakres skarg (ratione materiae)

Skarga wnoszona do Trybunału winna dotyczyć zarzutów naruszenia tylko praw i wolności człowieka zawartych w Konwencji i jej Protokołach dodatkowych.

Wykorzystanie krajowych środków odwoławczych (ratione iuris)

Przed wniesieniem skargi do Trybunału konieczne jest wykorzystanie krajowej ścieżki odwoławczej, która może doprowadzić do zadośćuczynienia skutkom naruszenia praw lub bezpośrednio do usunięcia tychże skutków. Środkami odwoławczymi są, co do zasady w sprawach cywilnych i karnych apelacja i skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego, zaś w sprawach administracyjnych skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego albo do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W drodze wyjątku można nie skorzystać z krajowych środków odwoławczych, jednakże tylko w przypadku, kiedy wykaże się, że te środki i tak okazałyby się nieskuteczne.

Termin do wniesienia skargi do Trybunału (ratione temporis)

Termin na wniesienie skargi do Trybunału obecnie wynosi 6 miesięcy i liczony jest od dnia doręczenia stronie ostatecznego orzeczenia w zaskarżonej sprawie. Termin ten ulegnie skróceniu do czterech miesięcy po wejściu w życie Protokołu nr 15 do Konwencji.

Zakaz anonimowości

Warunkiem rozpoznania skargi przez Trybunał jest podanie pełnych danych personalnych, w tym imienia, nazwiska, daty i miejsca urodzenia, obywatelstwa itp. wraz ze złożeniem własnoręcznego podpisu na skardze. Skargi wniesione jako anonimowe nie są rozpoznawane.

Skarga identyczna co do istoty

Trybunał nie rozpatruje spraw, które były już przedmiotem jego rozpatrzenia i zakończyły się wydaniem orzeczenia lub spraw, które zostały poddane innej międzynarodowej procedurze dochodzenia lub rozstrzygnięcia, i jeśli skarga nie zawiera nowych, istotnych informacji.

 

Znaczący uszczerbek skarżącego

W sprawie musi wystąpić tzw. znaczący uszczerbek – w przeciwnym przypadku Trybunał może uznać skargę za niedopuszczalną i jej nie rozpatrzy chyba, że poszanowanie praw człowieka wymaga jej merytorycznego rozpatrzenia, gdy nie została ona należycie rozpatrzona przez sąd krajowy.

Polubowne załatwianie skarg

Konwencja przewiduje, że na każdym etapie postepowania Trybunał może postawić się do dyspozycji zainteresowanych stron celem polubownego załatwienia sprawy w poufnej procedurze, z uwzględnieniem zadośćuczynienia.

Nadużycie prawa do skargi

Skarga zostanie uznana za nadużycie prawa do skargi, w szczególności w przypadku, gdy w skardze: znajdą się nieprawdziwe informacje, w pismach zostanie użyty obraźliwy język bądź dojdzie do naruszenia zasady poufności procedury polubownego rozstrzygania sporów. Skarga może zostać także uznana jako nadużycie prawa przez Trybunał, kiedy w sposób oczywisty będzie dokuczliwa i pozbawiona rzeczywistego celu.

Oczywista bezpodstawność skargi

Skarga nie może być oczywiście bezpodstawna, co oznacza, że jeżeli na etapie wstępnego rozpoznania Trybunał uzna, że naruszenie EKPC nie zostało dostatecznie wykazane w skardze, to nie będzie ona dalej rozpoznawana.

Dopiero po uznaniu przez Trybunał skargi za dopuszczalną, przystąpi on do jej merytorycznego rozpoznania z udziałem przedstawicieli stron w procedurze kontradyktoryjnej. Konwencja gwarantuje publiczny charakter rozpraw i jawność dokumentów. Trybunał może orzec o przyznaniu słusznego zadośćuczynienia pokrzywdzonej stronie. Wyrok ostateczny jest wiążący, a nad jego wykonaniem czuwa Komitet Ministrów Rady Europy.

Polecane strony internetowe:

http://www.echr.coe.int/Pages/home.aspx?p=home

http://hudoc.echr.coe.int/eng#{"documentcollectionid2":["GRANDCHAMBER","CHAMBER"]}

http://www.echr.coe.int/Documents/Convention_POL.pdf

Bezpłatna pomoc prawna przed Trybunałem

Trybunał przewiduje instytucję bezpłatnej pomocy prawnej dla skarżącego, która prezentuje się w sposób następujący. Zgodnie z regulaminem Trybunału Przewodniczący Izby przyznaje pomoc prawną wyłącznie wtedy, gdy jest przekonany, że:

  • jest to konieczne dla prawidłowego przebiegu sprawy przed Izbą,
  • skarżący nie ma wystarczających środków, aby pokryć całość lub część wymaganych kosztów.

Pierwsza przesłanka jest badana przez Trybunał na gruncie konkretnej sprawy i jest uznaniowa. Natomiast druga przesłanka jest zależna od dowodów, jakie przedstawi skarżący na okoliczność, że nie ma wystarczających środków na pokrycie pomocy prawnej. Skarżący w tym przypadku wypełniają formularz z wykazem swoich dochodów, środków trwałych, wszelkich zobowiązań finansowych wobec osób będących na ich utrzymaniu oraz jakichkolwiek innych zobowiązań finansowych. Powyższe informacje muszą zostać poświadczone przez władze krajowe, np. przez złożenie kopii PIT-u za rok poprzedni potwierdzonej przez Urząd Skarbowy. Przewodniczący Izby Trybunału przy podejmowaniu decyzji może wystąpić do Rządu Państwa-Strony o odniesienie się do wniosku o przyznanie bezpłatnej pomocy prawnej. Następnie po rozważeniu wszystkich okoliczności istotnych dla wniosku Przewodniczący Izby podejmuje decyzję. Po wydaniu decyzji o przyznaniu pomocy prawnej Kanclerz Trybunału ustala: wysokość honorarium do zapłaty zgodnie z obowiązującymi stawkami pomocy prawnej oraz wysokość wydatków do pokrycia.